Tym bardziej – razem czy osobno? Wyjaśniamy pisownię

Piszemy wyłącznie rozdzielnie – tym bardziej. Forma „tymbardziej” jest błędem ortograficznym, który wynika z naśladowania szybkiej wymowy w piśmie. Wyjaśnienie tej reguły jest prostsze, niż mogłoby się wydawać. Zapraszam do lektury, która rozwieje wszelkie wątpliwości.

Skąd bierze się problem z zapisem?

Wiele osób zastanawia się, czy uproszczony zapis „tymbardziej” trafił kiedykolwiek do słownika. Otóż nie, a uporczywe pisanie go razem to jeden z najczęstszych błędów spotykanych w polszczyźnie. Winowajcą jest pewne zjawisko psychologiczne związane z percepcją mowy. Mowa tu o fonetycznej iluzji, która sprawia, że nasz mózg scala ze sobą często powtarzane, sąsiadujące wyrazy.

Podstawowa zasada brzmi: wszystkie wyrażenia zaimkowe, czyli połączenia zaimka z inną częścią mowy, zapisujemy rozdzielnie.

Wymawiając szybko [tymbardziej], struny głosowe nie robią naturalnej pauzy między „tym” a „bardziej”. To ten sam mechanizm, który każe niedoświadczonym piszącym tworzyć literackie potworki w rodzaju „naprawde” czy „wogóle”. Zaskakujący jest fakt, że im sprawniej posługujemy się językiem mówionym, tym łatwiej ulegamy tej ortograficznej pułapce w piśmie. Wystarczy jednak pamiętać, że mamy do czynienia z szeregiem dwóch odrębnych jednostek, by uniknąć wpadki.

Co reguluje poprawną pisownię tego typu połączeń?

Za tym, by tym bardziej zapisywać osobno, stoi konkretna zasada językowa. Mowa o pisowni rozłącznej wyrażeń zaimkowych. Wyrażenie to jest zestawieniem zaimka wskazującego „tym” i przysłówka „bardziej” w stopniu wyższym. Reguła ta nie uznaje wyjątków i dotyczy całej gamy podobnych konstrukcji w naszym języku.

Z czego wynika ta reguła?

Wyrażenia zaimkowe to takie, w których zaimek łączy się z inną częścią mowy, tworząc znaczeniową całość, ale zachowując odrębność pisowni. W języku polskim nie ma tradycji tworzenia długich, sklejonych ze sobą słów, co jest charakterystyczne raczej dla języka niemieckiego. Dlatego omawiane zestawienie sytuuje się obok takich wyrażeń jak „co dzień”, „co tydzień” czy „czym prędzej”.

Świadomość tego mechanizmu pomaga płynnie stosować zapis nie tylko tutaj. Kiedy widzimy, że całość wyraża stopień intensywności w znaczeniu „szczególnie” albo „zwłaszcza”, nie powinniśmy mieć wątpliwości, że człony te muszą zostać rozbite spacją.

Jak postępować z interpunkcją przy „tym bardziej że”?

Osobnym wyzwaniem staje się obecność partykuły „że” po naszym wyrażeniu. Całość przybiera wtedy postać „tym bardziej że” i jest traktowana jako spójnik złożony. Oznacza to, że mamy do czynienia z jednym, wielowyrazowym wskaźnikiem zespolenia, a nie z dwoma osobnymi bytami.

Kiedy przecinek znajduje się przed całym wyrażeniem?

Zazwyczaj to przed „że” odruchowo wstawiamy przecinek, jednak zasada stawiania przecinka przed spójnikami złożonymi każe nam go cofnąć. Przecinek powinien pojawić się przed całym wyrażeniem „tym bardziej że”, ponieważ traktujemy je jako niepodzielną konstrukcję. Przykład ze współczesnego języka mówionego: „Nie pójdę tam, tym bardziej że od roku o tym marzyłem”. Konsekwentne oddzielanie go w piśmie od części zdania nadrzędnego jest wyznacznikiem dojrzałej polszczyzny.

Czy można postawić przecinek tylko przed „że”?

Jest to możliwe, ale tylko wtedy, gdy akcent zdaniowy pada wyłącznie na „tym bardziej” jako okolicznik stopnia. Wówczas to jedynie „że” pełni funkcję spójnika. Porównaj dwa zapisy: „Ucieszyłem się tym bardziej, że na to nie liczyłem” oraz „Ucieszyłem się, tym bardziej że na to nie liczyłem”. W pierwszym wariancie podkreślam, w jakim stopniu się ucieszyłem, w drugim – całościowo wprowadzam przyczynę mojej radości. Ta subtelność pokazuje, jak ważne w piśmie jest poprawne rozmieszczenie znaków.

Ortograficzne pułapki w codziennym życiu

Przyzwyczajenie do szybkiego pisania na komunikatorach wzmacnia tendencję do popełniania błędów. Wystarczy chwila nieuwagi przy tworzeniu przepisu kulinarnego, by napisać: „Im dłużej mieszasz, tym bardziej ciasto rośnie. Tymbardziej nie zapomnij o proszku”. Przykład jest absurdalny, ale dobrze obrazuje, jak łatwo przemycić błędną formę do zwykłej notatki. Warto wyrobić w sobie nawyk zatrzymania się na sekundę w miejscu, gdzie wyraz zaczyna niebezpiecznie przypominać zlepek.

Pomocne może być również rozbicie wyrazu w myślach na części pierwsze za każdym razem, gdy mamy je zapisać. Im więcej razy świadomie użyjemy poprawnej formy, tym silniej zakorzeni się ona w pamięci proceduralnej. Z drugiej strony nadmierne wpatrywanie się w złą wersję w internecie działa jak wizualny trening błędu, dlatego zaufane źródła są tu nie do przecenienia.

Literackie i kulturowe ślady poprawnej formy

Twórcy literatury od dawna posługują się tym wyrażeniem, by podkreślać natężenie emocji lub zjawisk. W klasyce, na kartach „Potopu”, znajdziemy zdanie: „Tym bardziej go pragnął, im bardziej mu broniono”. To szkolny przykład konstrukcji porównawczej, gdzie rozdzielność zapisu nigdy nie budziła wątpliwości.

Co ciekawe, zdarza się, że celowe użycie formy łącznej staje się narzędziem charakterystyki postaci. Pewien znany pisarz fantastyki naukowej wprowadził zapis „tymbardziej” w dialogu bohatera, aby podkreślić jego obcojęzyczne korzenie. Taki literacki zabieg jest jednak wyłącznie stylizacją i nie zmienia faktu, że w standardowej polszczyźnie obowiązuje wyłącznie pisownia rozłączna.